Żywienie
Piramida Żywienia
Jakub Bednarczyk27 listopada 2024 8 min czytania

W żywieniu nie wszystko jest równie ważne. Kolejność priorytetów wygląda tak: kalorie, potem makroskładniki (zwłaszcza białko), potem jakość produktów, a dopiero na końcu pora posiłków i suplementy. Najczęstszy błąd to zaczynanie od końca tej listy. Niewygodna prawda na start: najlepsza dieta to ta, której się trzymasz. W rocznym badaniu porównującym cztery popularne diety o efektach decydowało to, jak dobrze ludzie się ich trzymali, a nie to, którą dietę wybrali (Dansinger i in., 2005). Problem w tym, że większość uczestników z czasem odpuszczała. Plan, który pasuje do Twojego życia, wygra z „idealnym” planem na papierze.
Kalorie – fundament żywienia Kalorie decydują o tym, czy Twoja masa ciała rośnie, spada czy stoi w miejscu. Jeśli przez dłuższy czas jesz więcej, niż zużywasz, tyjesz. Jeśli mniej, chudniesz. To dotyczy każdego celu: budowy mięśni, redukcji tłuszczu i formy sportowej. Organizm zużywa energię na: • podstawowe funkcje życiowe (oddychanie, praca serca i mózgu), czyli największą część, • trawienie, • trening, • codzienny ruch poza treningiem: chodzenie, schody, praca fizyczna. Ten element najbardziej różni się między ludźmi.
Jak obliczyć zapotrzebowanie? Kalkulatory szacują zapotrzebowanie na podstawie wieku, płci, masy ciała, wzrostu i aktywności. To punkt startowy, a nie wynik. Każdy wzór może się pomylić o kilkaset kalorii. W praktyce: zacznij od wyliczonej wartości, waż się kilka razy w tygodniu i patrz na średnią z 2–3 tygodni. Jeśli masa ciała nie zmienia się zgodnie z celem, skoryguj kalorie o 100–200 kcal. Jeśli chcesz wyliczyć kalorie, podzielić je na makroskładniki i posiłki oraz wybrać jedną z trzech diet, zajrzyj do SmartFuel (tak, to bezwstydna reklama 😉).
Makroskładniki Kalorie decydują o tym, czy waga idzie w górę czy w dół. Makroskładniki decydują o tym, z czego ta zmiana się składa: z mięśni czy z tłuszczu.
Białko Białko buduje i odbudowuje mięśnie, enzymy i wiele hormonów. To najważniejszy makroskładnik dla osób trenujących. • Ile? Metaanaliza 49 badań pokazała, że przy treningu siłowym przyrost masy mięśniowej przestaje rosnąć w okolicach 1,6 g białka na kilogram masy ciała dziennie (Morton i in., 2018). Górna granica przedziału ufności to 2,2 g/kg, dlatego bezpiecznie celować w 1,6–2,2 g/kg. • Przy redukcji warto trzymać się górnej części tego przedziału, bo pomaga to chronić mięśnie i zwiększa sytość. • Osoby starsze potrzebują więcej białka w jednym posiłku, żeby osiągnąć ten sam efekt co młodsze. • Źródła: mięso, ryby, jaja, nabiał, a także rośliny strączkowe, tofu i tempeh.
Tłuszcze Tłuszcze są niezbędne: dostarczają kwasów tłuszczowych, których organizm nie wytworzy, budują błony komórkowe, są potrzebne do produkcji hormonów steroidowych i wchłaniania witamin A, D, E i K. Nie schodź z nimi zbyt nisko. Bezpiecznym minimum jest około 20% kalorii. Źródła: ryby (zwłaszcza tłuste, źródło omega-3), jaja, orzechy, nasiona, awokado, oliwa z oliwek, nabiał.
Węglowodany Węglowodany to jedyny makroskładnik, bez którego organizm technicznie przeżyje, bo glukozę potrafi wytworzyć sam. Nie znaczy to, że są zbędne. Są głównym paliwem przy intensywnym wysiłku, a ich zapasy w mięśniach (glikogen) decydują o jakości treningu. Ich ilość zależy od aktywności: im więcej i intensywniej trenujesz, zwłaszcza wytrzymałościowo, tym więcej ich potrzebujesz. Stawiaj na produkty pełnoziarniste, warzywa, owoce i strączki, bo dostarczają też błonnika.
Timing – kiedy jeść Pora posiłków ma znaczenie głównie w sportach wytrzymałościowych i przy kilku treningach dziennie. Dla większości osób trenujących siłowo ważniejsze jest, ile białka zjesz w ciągu całego dnia.
Okno anaboliczne to mit Popularna zasada mówi, że trzeba zjeść białko w ciągu godziny po treningu. Metaanaliza 23 badań pokazała, że gdy weźmie się pod uwagę całkowite spożycie białka w ciągu dnia, pora jego spożycia przestaje mieć znaczenie dla siły i masy mięśniowej (Schoenfeld i in., 2013). Kluczowe jest to, żeby białka w ciągu dnia było odpowiednio dużo. W praktyce: zjedz posiłek z białkiem w ciągu kilku godzin przed lub po treningu i rozłóż białko na 3–5 posiłków w ciągu dnia.
Przed treningiem Posiłek z węglowodanami i białkiem 1–3 godziny przed treningiem daje energię i jest dobrze tolerowany przez żołądek. Im bliżej treningu, tym lżejszy powinien być.
Po treningu Posiłek po treningu jest ważny, gdy następny trening masz w ciągu kilkunastu godzin, np. dwa razy dziennie albo zawody wielodniowe. Wtedy szybkie uzupełnienie węglowodanów przyspiesza odbudowę glikogenu. Jeśli trenujesz raz dziennie, wystarczy normalny posiłek. W trakcie wysiłku wytrzymałościowego Tu timing naprawdę ma znaczenie. Zalecenia zależą od czasu trwania wysiłku (Jeukendrup, 2014): • poniżej 45 minut: węglowodany nie są potrzebne, • 45–75 minut: niewielkie ilości lub samo płukanie ust napojem z węglowodanami, • 1–2 godziny: do 30 g węglowodanów na godzinę, • 2–3 godziny: do 60 g na godzinę, • powyżej 2,5 godziny: do 90 g na godzinę, ale wyłącznie z mieszanki glukozy (lub maltodekstryny) i fruktozy, bo jeden rodzaj cukru wchłania się maksymalnie w ilości około 60 g na godzinę. Najlepsi zawodnicy przyjmują nawet 120 g na godzinę, ale nie ma jeszcze dowodów, że daje to przewagę nad 90 g (Etixx, za UGent). Wyższe ilości trzeba trenować stopniowo, żeby żołądek się przyzwyczaił. Aminokwasy EAA w trakcie zawodów nie mają mocnego uzasadnienia w badaniach. Paliwem w długim wysiłku są węglowodany.
Kompozycja diety – jakość produktów Jakość produktów wpływa na zdrowie, sytość i to, jak łatwo utrzymać kalorie w ryzach. W kontrolowanym badaniu osoby na diecie ultraprzetworzonej jadły średnio około 500 kcal dziennie więcej niż na diecie nieprzetworzonej, mimo że miały do dyspozycji tyle samo kalorii, cukru, tłuszczu i błonnika (Hall i in., 2019). • Podstawa diety: produkty nieprzetworzone i minimalnie przetworzone, takie jak mięso, ryby, jaja, warzywa i owoce (także mrożone), kasze, ryż, płatki owsiane, strączki, orzechy, nasiona, jogurt naturalny i mleko. • Produkty przetworzone z umiarem: sery, kiszonki, pieczywo, konserwy rybne i warzywne. Są wygodne i wartościowe, choć zwykle zawierają więcej soli. • Produkty ultraprzetworzone rzadko: słodycze, słone przekąski, słodzone napoje, fast food i gotowe dania. Nie musisz ich całkowicie wykluczać. Ważne, żeby nie stanowiły podstawy diety. Dieta oparta na takich produktach ułatwia utrzymanie prawidłowej masy ciała i wiąże się z niższym ryzykiem cukrzycy typu 2, chorób serca i niektórych nowotworów. Suplementy – wisienka na torcie Suplementy nie zastąpią diety ani bilansu kalorii. Większość z nich nie ma dobrych dowodów skuteczności. Te poniżej mają.
Z mocnymi dowodami • Kreatyna monohydrat. Najlepiej przebadany suplement zwiększający wydolność w krótkich, intensywnych wysiłkach i wspierający przyrost beztłuszczowej masy ciała. Dawka: 3–5 g dziennie, codziennie, o dowolnej porze. Jest bezpieczna dla zdrowych osób nawet przy długotrwałym stosowaniu (Kreider i in., 2017). • Kofeina. Poprawia wytrzymałość, siłę i koncentrację. Skuteczna dawka to 3–6 mg na kilogram masy ciała, zwykle około 60 minut przed wysiłkiem. Bardzo wysokie dawki (od 9 mg/kg) dają głównie skutki uboczne (Guest i in., 2021). Uważaj na sen przy treningach wieczornych. • Białko w proszku. To po prostu jedzenie w wygodnej formie. Przydaje się, gdy trudno Ci dobić do 1,6 g/kg z samych posiłków. Nie daje nic ponad to, co dałoby tyle samo białka z jedzenia. Bez uzasadnienia przy dobrej diecie • Aminokwasy EAA i BCAA. Jeśli jesz wystarczająco dużo białka, nie dają dodatkowych korzyści. Pełnowartościowe białko i tak zawiera wszystkie niezbędne aminokwasy. Sporty wytrzymałościowe Żele, napoje węglowodanowe i elektrolity to praktyczny sposób na dostarczenie węglowodanów i sodu w długim wysiłku. Zawsze testuj je na treningu, nigdy pierwszy raz na zawodach.
Witaminy i minerały Przy zbilansowanej diecie większość witamin nie wymaga suplementacji. Wyjątkiem w Polsce jest witamina D. Według polskich wytycznych z 2023 r. dorośli (19–65 lat), którzy latem nie przebywają regularnie na słońcu, powinni przyjmować 1000–2000 IU dziennie przez cały rok, w zależności od masy ciała. Osoby powyżej 75 lat potrzebują 2000–4000 IU (Płudowski i in., 2023). Do tej profilaktycznej dawki nie trzeba robić badań. Wyższe dawki ustala się z lekarzem po zbadaniu poziomu witaminy D.
Praktyczne wskazówki • Planuj posiłki. Przygotuj jadłospis na kilka dni z uwzględnieniem kalorii i białka. Powtarzalne śniadania i obiady ułatwiają trzymanie się planu. • Czytaj etykiety. Patrz przede wszystkim na kalorie i białko w porcji, potem na cukier i skład. Krótka lista składników to zwykle dobry znak. • Gotuj w domu. Łatwiej kontrolujesz porcje i ilość tłuszczu. Posiłki w restauracjach mają często więcej kalorii, niż się wydaje. • Pij wodę. Słodzone napoje i soki dostarczają kalorii, które słabo sycą. Kawa i herbata bez cukru też się liczą do nawodnienia. • Śledź postępy. Waż się regularnie i patrz na średnią z kilku tygodni, a nie na pojedynczy pomiar.
Podsumowanie Trzymaj się kolejności: najpierw kalorie, potem białko i pozostałe makroskładniki, potem jakość produktów, a na końcu pora posiłków i suplementy. Wybierz sposób jedzenia, który utrzymasz przez miesiące, a nie tygodnie. Suplementy traktuj jako dodatek. Kreatyna i kofeina mają mocne dowody, większość reszty nie.
Bibliografia
- Dansinger M.L. i in. (2005). Comparison of the Atkins, Ornish, Weight Watchers, and Zone diets for weight loss and heart disease risk reduction. JAMA, 293(1), 43–53.
- Morton R.W. i in. (2018). A systematic review, meta-analysis and meta-regression of the effect of protein supplementation on resistance training-induced gains in muscle mass and strength. Br J Sports Med, 52(6), 376–384.
- Schoenfeld B.J., Aragon A.A., Krieger J.W. (2013). The effect of protein timing on muscle strength and hypertrophy: a meta-analysis. J Int Soc Sports Nutr, 10, 53.
- Jeukendrup A. (2014). A step towards personalized sports nutrition: carbohydrate intake during exercise. Sports Med, 44 (Suppl 1), 25–33.
- Hall K.D. i in. (2019). Ultra-processed diets cause excess calorie intake and weight gain. Cell Metabolism, 30, 67–77.
- Kreider R.B. i in. (2017). ISSN position stand: safety and efficacy of creatine supplementation in exercise, sport, and medicine. J Int Soc Sports Nutr, 14, 18.
- Guest N.S. i in. (2021). ISSN position stand: caffeine and exercise performance. J Int Soc Sports Nutr, 18, 1.
- Płudowski P. i in. (2023). Guidelines for preventing and treating vitamin D deficiency: a 2023 update in Poland. Nutrients, 15(3), 695.

